Kendini Tanımaya Nereden Başlanır? İyi Soruların Açtığı Alan

Kendini tanıma çoğu zaman bir bilgi edinme işi gibi konuşuluyor: insanın içinde henüz açılmamış bir dosya duruyor, doğru anahtar bulunduğunda içeriği bir defada okunuyor. Bu tarif rahatlatıcıdır, çünkü işin bir sonu olduğunu ima eder. Oysa bu alanda iş gören araç sorunun kendisi ve her soru aynı kapıyı açmıyor. Bir soruyu nasıl kurduğumuz, alabileceğimiz cevabın biçimini büyük ölçüde önceden belirliyor.

“Nasıl biriyim?” diye sorulduğunda cümlenin grameri bir sıfat bekler. Cevap etiket biçiminde gelir: sabırlı, kaygılı, düzenli, dağınık, güçlü. Etiketin faydası ortada: konuşmayı kısaltır, ilk tanışmalarda insanı bir çırpıda anlatır. Ama etiket aynı zamanda bir hükümdür ve hüküm, tanımı gereği, tartışmayı bitirmek için verilir. Bir kere “ben şuyum” dendi mi, geriye yapılacak iş o cümleyi doğrulayacak örnekleri toplamaktır.

“Neye dikkat kesiliyorum?” sorusu meseleyi başka bir yerinden tutar. Bu bir yönelim sorusudur. Cevabı gözlem biçiminde gelir, gözlem de tarihlidir: belli bir zamanda, belli bir dikkatle yapılmıştır, yarın başka türlü olabilir. Böyle bir soru insanın bakmayı sürdürmesine izin verir. İki soru da meşrudur. Ama açtıkları alan aynı büyüklükte değil.

Erken verilen cevap genellikle kısmen doğrudur, ikna ediciliğini de buradan alır. Sorun onun doğruluk derecesinde çıkmaz, üstlendiği işte: cevap geldiği anda soru susar. Belirsizlik yorucudur, kendisi hakkında henüz bir hükme varmamış olmak insanı askıda bırakır. Erken cevap tam bu tatsızlığı ortadan kaldırdığı için kıymetli görünür.

“Ben zaten böyleyim”, “bende bu iş olmuyor”, “benim tarzım bu değil” türünden cümleler bilgi taşır görünür; çoğu zaman ise birer kapanış mührüdür. Söylendikten sonra konu genellikle değişir, kimse üstüne gitmez.

Bu cümlelerin bir kısmı dışarıdan devralınır. “O küçüklüğünden beri böyledir” türü tespitler bir gözlem olarak başlar, tekrarlana tekrarlana bir tarife yerleşir, sonra hakkında konuşulan kişi kendini anlatırken aynı cümleyi eline alır. Kimse yalan söylememiştir. Bir kere kurulmuş cümle yıllar içinde kendini destekleyecek örnekleri toplamış, aksini gösterenler ise ayrıntı sayılıp geçilmiştir.

Bir sorunun ne kadar süre açık kalabildiği, o soruyla ne kadar çalışılabileceğini belirler. Hemen kapanan soru az şey gösterir. Açık kalabilen soru, kişinin farklı zamanlarda farklı şeyler görmesine imkân verir; aynı soruya yıllar arayla verilen iki cevap arasındaki mesafe de başlı başına bir bilgidir.

Bu soru masum görünür, ama içine en az üç beklenti sıkışmıştır. Birincisi, amacın tek olduğu varsayımıdır: her insana bir tane verilmiştir, ikinci bir tanesi yoktur. İkincisi, bu tekil amacın çoktan bulunmuş olması gerektiğidir; belli bir yaştan sonra hâlâ bulunmamışsa ortada bir gecikme, hatta bir kusur olduğu düşünülür. Üçüncüsü, bulunduğunda bir daha değişmeyeceği beklentisidir.

Üçü bir araya geldiğinde soru bir merak olmaktan çıkar, sınava döner. Sınav karşısında insan düşünmek yerine cevap üretir. Üretilen cevap da çoğunlukla dönemin makbul saydığı cümlelerden birine benzer, çünkü baskı altında insan en yakındaki hazır kalıba uzanır. Bu kalıplar dönemden döneme değişir; bugün “iz bırakmak” ya da “tutkusunu işe çevirmek” kolayca elin altına gelen ifadelerden.

Aynı bölgeye başka bir kapıdan girmek mümkün. “Ne yaparken zaman algım değişiyor?” ya da “Kimse görmeyecek olsa bile hangi işi yapardım?” gibi sorular nihai bir cevap talep etmez. Bir üçüncüsü, neyi yapmamanın insana pahalıya mal olduğunu sorar. Bu sorular birden fazla cevaba, hatta birbiriyle çelişen cevaplara yer bırakır. Çelişki de burada insanın aynı anda birden çok şeye bağlı olabildiğini gösterir.

İnsanın kendini anlatırken kullandığı sözcüklerin büyük bölümü ödünç. Aileden, çevreden, meslekten, dönemin diline yerleşmiş kalıplardan gelir bu sözcükler. Ödünç olmaları bir kusur değil; dil zaten ortaktır, kimse kendine ait bir sözlükle doğmaz.

Kendini tanımaya çalışan kişinin elindeki malzeme, ayrımı yapmaya başladığı anda değişir: hangi kelime gerçekten kendi gözlemi, hangisi devraldığı hazır bir tarif. Bu ayrım tek seferde bitmez. Aynı kelime bazı günler gözlem, bazı günler alışkanlık olabilir.

Tarif olanı göstermeye çalışır ve göstermek zorunda olduğu için ayrıntı ister. Hüküm olanı sabitler, sabitlemek için ayrıntıya ihtiyaç duymaz: tek bir sıfat yeter. Aynı kişi hakkında yazılan uzun bir tarif kapıyı aralık bırakır, kısa bir hüküm kapatır.

Soruların açık kalmasını savunmak, hiçbir şeye karar verilmemesi gerektiği anlamına gelmez. İnsan hayatını kurarken karar verir: bir işe girer, birine söz verir. Bunların ertelenmesi de bir tür karardır zaten.

Ayrım başka yerde. Bir kararı vermekle, kendini o kararın tarifiyle kapatmak aynı şey değil. Biri “şunu yapmayı seçtim” der, öteki “ben zaten şu tip bir insanım” der. İlki geri dönülebilir bir cümledir. İkincisi kişiyi kendi cümlesinin içine yerleştirir.

Başlığın vaat ettiği türden bir başlangıç noktası, herkese uyan bir ilk adım, bende yok. Bu konuda okumaya devam ediyorum, bir uzmanlık iddiam yok. Yöntem önermemeyi de tercih ediyorum, çünkü yöntem öneren kişi, farkında olmadan, cevabın nasıl görünmesi gerektiğini de tarif etmiş olur.

Bunun yerine söylenebilecek daha sade bir şey var: kendini tanımaya, elde bir cevap listesi değil, taşınabilir birkaç soru olduğunda başlanmış olur. Taşınabilir soru, insanın peşinde durmadan koşmadığı ama unutmadığı sorudur. Arada bir kendini hatırlatır, çoğu zaman da bir şey göstermeden geçip gider.

Kendini tanıma, bu hâliyle bir dil meselesine benziyor: insanın kendisi hakkında hangi cümleleri kurabildiği, hangilerini kurmakta acele etmediği meselesi.