Sembollerle Düşünmek: Astrolojiyi Bir Anlam Dili Olarak Okumak

Bazı sorular hüküm ister. Sorulur, cevap gelir, iş biter. Tren kaçta kalkıyor? Fatura ödendi mi? Başka sorular hüküm istemez, bakmayı sürdürmeye izin verir. "Bu sıkışıklık tam olarak neye benziyor?" diye soran kişi bir bilgi talep etmiyor. Aradığı şey bir betim ve böyle bir cevap geldiğinde soru kapanmaz, biraz daha açılır. Astrolojiyi okumayı sürdürüyorum, bir şey bildiğim iddiasıyla değil; ikinci tür soruların dilini en çok orada bulduğum için.

Astrolojiden çoğunlukla beklenen şey haber vermesidir: ne olacak, ne zaman olacak, kimle olacak. Bu beklenti anlaşılır. Belirsizlik yorucudur ve takvime bağlanmış bir cevap onu kısa süreliğine de olsa hafifletir. Beni asıl ilgilendiren, bir sembolün neyi fark ettirdiği. Gökyüzündeki bir konumun yeryüzünde bir şeye sebep olduğunu düşünmüyorum. Böyle bir nedensellik iddiam yok, burada söylenenlerin de böyle bir iddiaya ihtiyacı yok. Bir dilin işe yaraması için olayların sebebi olması gerekmiyor. Bir harita, yeryüzünü kurmadan da onu konuşulabilir kılar.

Bu ayrım göründüğünden fazlasını değiştiriyor. Bir sembolün ne olacağını söylediği varsayılırsa doğruluğu olayla sınanır, kişiye düşen iş de beklemek olur. Yalnızca bir durumu anlattığı kabul edilirse sınama yeri değişir: anlatılanın karşılığı, o sözlere bakan kişinin şimdiki hayatında aranır. İkinci ihtimalde seyirci kalmak mümkün olmuyor, çünkü söylenenin ne kadarının kendisinde karşılığı olduğuna kişi kendisi karar veriyor.

Bir hâli adlandırmak onu ortadan kaldırmaz. Değiştirdiği şey, o hâlle kurulan ilişkidir. Adı olmayan bir tedirginlik her yere eşit biçimde yayılır: sabahın rengine, bir cümlenin tonuna, sebebi bulunamayan bir ağırlığa. Adı olan tedirginlik ise kenarı olan bir şeydir. Kenarı olanla konuşulabilir. Nerede başladığı, nerede bittiği sorulabilir.

Adlandırma bu yüzden küçük ama gerçek bir iş yapar: aralık açar. İnsan, içinde bulunduğu durumun tamamı olmaktan çıkıp ona bakan biri olur. Bu, sıkıntıyı hafifletmeyebilir, çoğu zaman hafifletmez de. Yaptığı iş başkadır. Dağınık olanı tutulabilir bir yere getirir.

Bir şeye ad vermekle onu açıklamak arasında sessiz bir mesafe var. Açıklama sebep arar, geriye doğru gider, bir zincir kurmaya çalışır. Ad ise sınır çizmekle yetinir: şu buraya kadar, şurası artık başka bir şey. İnsan çoğu zaman sebebini bulamadığı bir şeyin ne olduğunu yine de söyleyebilir ve bu kadarı bile konuşmayı mümkün kılıyor.

Adın ters tarafı da var. Bir ad ya kapı olur ya kapak. Kapı olan ad anlatmayı sürdürür, yeni sorulara yer bırakır. Kapak olan ad açıklamayı bitirir; "ben zaten böyleyim" cümlesinde ad, aramayı durdurma işini görür. Aynı sözcük iki işi de görebilir. Sözcüğe ne kadar yetki verildiği belirliyor bunu.

Astrolojiyi ilgi çekici kılan şeylerden biri, kullandığı adların ortak olması. Uzun süredir kültürde dolaşan, edebiyata ve gündelik konuşmaya sızmış bir imge dağarcığı bu. İnsanlar bu sözcükleri birbirine hiç açıklamadan kullanabiliyor ve hangi anlamda kullanıldıkları konusunda anlaşamasalar bile konuşmanın nereye doğru gittiğini seziyorlar.

Paylaşılan dillerin nasıl çalıştığı ilgimi çekiyor. Bir topluluğun ortak dağarcığı, o topluluğun neyi konuşabileceğini de sınırlar. Elinde yalnızca "iyi" ve "kötü" olan biriyle aradaki yirmi tonu adlandırabilen biri, aynı hayatı yaşasalar da aynı şeyi anlatamazlar. Bir dilin zenginliği kişiye yeni duygular vermez, zaten olanları birbirinden ayırır.

Ortaklığın bedeli de var. Paylaşılan her dil klişeleşmeye açıktır. Çok kullanılan bir imge zamanla tarif etmeyi bırakıp bir aidiyet işaretine dönüşebilir; söylendiğinde bir şey anlatmaz, yalnızca konuşanın nereye ait olduğunu bildirir.

Sembolik bir dille düşünmenin zor kısmı burası: bir sözcüğü, taşıdığı anlamı sınamadan tekrar etmemek. Bir sözcüğün ne zaman anlatmayı bıraktığını fark etmek de kolay değil, çoğu zaman ancak aynı söz başkasının ağzından duyulunca belli oluyor.

Bir sembolün karşısında kurulabilecek iki cümle var. Aralarındaki fark küçük görünüyor ama belirleyici.

Birincisi: "Bunu tanıdım." Bir betimle karşılaşmanın cümlesi bu. Tanımak geriye dönük bir hareket: kişi kendisinde zaten olan bir şeyi başka bir yerde adlandırılmış görür. İnsan kendine yakıştırdığı her sözü tanıdığını sanabilir. "Tanıdım" bu yüzden bir başlangıçtır, sınanmayı bekler. Tanımanın kendine özgü bir zorluğu var. Hoşa giden bir sözü tanımak kolay, hoşa gitmeyeni geçiştirmek daha da kolaydır.

İkincisi: "Bu beni belirliyor." Burada anlatım hükme dönüşür: söylenen şey bir olasılık olmaktan çıkar, zorunluluk hâlini alır.

Cümlenin çekiciliği, açıklamayı kolaylaştırmasındadır: karakterin bir kısmı devredilince sorumluluk da küçülür. Oysa böyle bir söz, bir kişiyi taşıyacak kadar sağlam bir zemin değildir. Bir sembol en fazla bir hâlin adını verir, orada ne yapılacağına dair hiçbir şey söylemez.

Sembollerle düşünmenin bütün meselesi bu ayrımda toplanıyor. Tanımak insanı genişletir, belirlenmiş saymak daraltır. İkisi de aynı sözcüğün içinden çıkabilir; hangisinin çıkacağı, o sözcüğe bakan kişinin soru sormayı ne kadar sürdürdüğüne bağlı.

Bir dil, neyi yapamayacağını da söylediğinde güvenilir hâle gelir. Sembolik bir dilin ölçebileceği hiçbir şey yok; en fazla bir durumun nasıl göründüğünü söyler, ne olduğunu değil. Bir kişinin ne yaşayacağını söyleyemez. Ne yaşadığı konusunda söyledikleri de ancak o kişi tanırsa bir şey ifade eder. Bana kalırsa en sağlıklı soru şu: "Doğru mu?" değil, "Bu söz neyi gösteriyor, neyi gölgede bırakıyor?"

Geriye bir sözcük dağarcığı kalıyor; bakmayı biraz uzatan, o kadar. Bir sıkıntıya ad verildiğinde sıkıntı kaybolmaz, ama artık kişiyle arasında bir aralık vardır ve düşünmek çoğunlukla o aralıkta olur. Sembolün yaptığı işi abartmamak onu küçültmek olmuyor; olduğu yere bırakmak oluyor.