Toplumsal Roller ve İç Ses: Kendimize Ait Olanı Fark Etmek

Toplum ne yapmamız gerektiğini emirle söylemez. Söyleseydi iş daha kolay olurdu; emir duyulur, tartılır, kabul ya da reddedilirdi. Roller bundan sessiz çalışır. İnsan doğduğu anda kendisinden önce kurulmuş bir beklenti ağının içine düşer. Kız ya da erkek olmanın, büyük ya da küçük kardeş olmanın, şu semtin ya da şu mesleğin insanı olmanın önceden yazılmış bir tarifi vardır. Bu tarif kimsenin cebinde durmaz, kimse onu yüksek sesle okumaz; yine de herkes aşağı yukarı bilir. Asıl güçlük şurada: bir insanın kendi sesi sandığı şeyin ne kadarı gerçekten kendisine ait?

Gündelik dilde "rol" sözcüğü biraz sahtelik ima eder; rol yapmak, olmadığı gibi görünmek demektir. Toplumsal anlamıyla rol ise bir konumu anlatır. Anne olmak da komşu olmak da belli bir yerde durmayı ve o yerden beklenen davranış aralığını üstlenmeyi gerektirir. Kişi role geçici olarak yerleşir, rol kişiden uzun yaşar. Bir işten ayrılanın yerine başkası gelir ve aynı beklentiler, hiç konuşulmadan, yeni gelene devredilir.

Yük gibi görünen şey aslında bir kolaylıktır. Rol belirsizliği azaltır. Nasıl davranacağını her seferinde sıfırdan icat etmek zorunda kalmayan insan hazır bir çerçeveye yaslanır, karşısındaki de ne bekleyeceğini bilir. Toplumsal hayatın büyük bölümü bu sessiz mutabakat sayesinde yürür. Güçlük rolün varlığından değil, rolle kişi arasındaki mesafenin zamanla kapanmasından doğar.

Bir ailede beklenti nadiren açık bir talep olur. "Şunu yap" demek yerine, yapıldığında beliren bir rahatlama ve yapılmadığında beliren bir sessizlik vardır. Kimse bir şey istemiş sayılmaz, ama isteğin nerede durduğu herkesçe bilinir. İş hayatında benzer bir ikilik görülebilir. Yazılı görev tanımı bir şey söyler, fiilen ödüllendirilen davranış başka şeydir; çalışan ikincisini kısa sürede öğrenir ve uygulamada ona uyar. Komşulukta ve akrabalıkta aynı sessiz gramer işler.

Bu dolaylılık meselenin merkezinde duruyor. Dolaylı olanın tartışması zor açılır. Açık bir talebe hayır denebilir, gerekçesi sorulabilir, pazarlığı yapılabilir. Havada asılı duran bir beklentiye hayır demek içinse önce onun var olduğunu adlandırmak gerekir; adlandırmaya kalkan kişi de meseleyi büyütmekle, alınganlıkla ya da nankörlükle suçlanır. Böylece beklenti, hiç dile gelmediği için hiç itiraz edilemeyen bir yerde kalır.

Toplumsallaşma alıştırmayla ilerler: davranış tekrarlanır, karşılık görür, düzeltilir ve zamanla kendiliğinden görünmeye başlar. Kimse oturup normları madde madde öğretmez. Yeterince tekrarlanan her şey doğallık kazanır. "Böylesi uygun olur" cümlesi önce dışarıdan söylenir, sonra kişinin kendi ağzında "ben böyle isterim"e dönüşür. Aradaki geçiş yıllara yayıldığı için tek bir eşik olarak fark edilmez.

İç ses, dışarıdan gelen bir ses gibi duyulmaz. Birinci tekil konuşur, kişinin kendi tonunu ve kendi kelime dağarcığını kullanır. Bir beklentinin içselleşmiş hâli, kaynağının etiketini üstünde taşımaz. "Bu benim mi, bana verilen mi?" sorusu bu yüzden yapısı gereği zordur; soru da cevap da aynı ağızdan çıkıyor gibidir. Kişiden, kendi zihnindeki bir cümleyi tırnak içine almasını isteyen bir iş.

Devralınan sesin söyledikleri üstelik çoğu kez makuldür. Sorumluluk, incelik, dayanıklılık, verilen sözü tutmak gibi başlıklarda normların taşıdığı şey boş değil. Bir beklentinin dışarıdan gelmiş olması onu otomatik olarak yanlış yapmaz. Ayrım tam da burada zorlaşır. Haksız bir emri reddetmek görece kolaydır; makul bir beklentiyi kendine ait olup olmadığı bakımından tartmak çok daha zahmetlidir.

Kesin bir test bulunduğunu sanmıyorum. İki sesi ayıran şey belki içerikleri değil, kişiyle kurdukları ilişki biçimidir.

Devralınan ses acele eder. Hüküm ister, gerekçe vermez. İtiraz edildiğinde bir açıklama üretmek yerine bir ceza hissi üretir; mahcubiyet, utanç, "böyle düşünmemeliydim" duygusu. Kendine ait olan ses ise sorgulandığında dağılmaz; nedenini anlatır, gerektiğinde fikrini değiştirir ve bunu bir suç gibi hatırlatmaz.

Aynı ses, seyirci olmadığında ağırlığını kaybeder. Bir tercih kimse görmezken de aynı yerde duruyor mu, onaylayacak kimsenin bulunmadığı bir durumda da aynı şey isteniyor mu? İnsan yalnızken bile kendi kafasının içinde bir seyirci taşıdığı için bu sorunun cevabı temiz çıkmaz. O seyircinin kimin yüzünü taşıdığı bazen belli olur, genellikle tek bir kişinin.

Bunlar olsa olsa işaret sayılır. İki ses saf hâlde bulunmaz, çoğu zaman iç içe geçmiş hâldedir. Kendine ait olanı tamamen ayrıştırmayı beklemek gerçekçi değil. Yapılabilecek olan, karışımın içinde hangi cümlenin nereden geldiğini tahmin etmektir.

Bu ayrımı görmek rollerden çıkmak anlamına gelmiyor. Kimse rollerin dışında yaşamaz; toplumsal hayatın kendisi konumlardan kuruludur ve bunların hepsini reddetmek diye bir seçenek yok. Fark etmek bundan daha mütevazı bir şeydir. Konumla kişi arasına ince bir aralık koymak. O aralıkta rol hâlâ oynanır, sorumluluklar hâlâ taşınır, ama rol kişinin tamamı olmaktan çıkar.

Bunun kimseye rahatlık vaat ettiğini de söyleyemem. Tersi olur. Daha önce kendiliğinden yapılan şey artık bir seçim hâline gelir ve seçim, alışkanlıktan daha yorucudur. Kendi sesini ayırt eden insanın hayatı zorunlu olarak kolaylaşmaz; o insan yalnızca konuşurken kimin adına konuştuğunu biraz daha iyi bilir.

Sosyolojinin sunduğu en kalıcı şey bir cevap değil, bir bakış açısıdır. Kişisel görünen çoğu şeyin bir tarihi ve bir bağlamı var. Bu, kişiselliği geçersiz kılmaz; ona bakarken elde tutulacak fazladan bir ölçü verir. Bir soru hüküm ister, bir başkası bakmayı sürdürmeye izin verir. Kendimize ait olanı fark etmek, ikinci türden bir soru gibi görünüyor.